Thứ Ba, ngày 23 tháng 4 năm 2019

Xã hội hóa Sân khấu kịch nói tại TPHCM – Phía sau những khát vọng làm nghề

NSND Vương Duy Biên, Thứ trưởng Bộ VH -TT và DL (bìa phải) trao giải thưởng cho đại diện 4 đơn vị đoạt Huy chương Vàng tại Liên hoan Sân khấu kịch nói toàn quốc vào tháng 4 năm 2018.

(Thanhuytphcm.vn) - Liên hoan sân khấu kịch nói chuyên nghiệp toàn quốc vừa qua diễn ra khá rầm rộ. Bức tranh tổng thể của sân khấu một lần nữa cho thấy nhiều điều suy ngẫm, khi nhìn lại tiến trình 20 năm, từ khi công cuộc xã hội hóa sân khấu (XHH SK) tại TPHCM bắt đầu từ chỗ là điểm sáng của cả nước thì nay đang đứng trước nguy cơ lụi tàn…

Từ điểm sáng đầu tiên…

Tháng 8/1997, Chính Phủ ban hành Nghị Quyết số 90/CP về Phương hướng và chủ trương xã hội hóa các hoạt động giáo dục, y tế, văn hóa, cùng thời điểm đó, Nhà hát kịch Sân khấu Nhỏ được thành lập (tiền thân là Câu lạc bộ sân khấu kịch Thể nghiệm 5B Võ Văn Tần) và hoạt động theo mô hình sân khấu XHH. Giữa lúc hầu hết các sân khấu kịch, kể cả ở Thủ đô Hà Nội vẫn còn đắn đo, thăm dò, thì Nhà hát kịch sân khấu nhỏ ở TPHCM trở thành “hiện tượng” khiến cả nước quan tâm.

Hoạt động của Nhà hát kịch sân khấu nhỏ thời kỳ đầu rất sôi nổi, nhiều vở kịch tạo tiếng vang cả nước, như: Chuyện bây giờ mới kể, Dạ cổ hoài lang, Tình 281, Gái giang hồ quốc tế, Ngôi nhà không có đàn ông, Ngôi nhà của chúng ta, Lôi Vũ, Cõi tình, Tiếng giày đêm... Cùng với đó, nhiều cái tên bật sáng như: Thành Lộc, Hồng Vân, Việt Anh, Hồng Đào, Hữu Châu, Quốc Thảo, Minh Phượng, Ái Như, Minh Nhí, Thành Hội, Phương Linh, Mỹ Uyên,...

Đến đầu những năm 2000, sự thành công của mô hình hoạt động này đã thúc đẩy một số nghệ sĩ - cánh chim đầu đàn của Nhà hát kịch sân khấu nhỏ tách ra làm sân khấu riêng, như nghệ sĩ Thành Lộc phối hợp với ông bầu Huỳnh Anh Tuấn làm sân khấu IDECAF, sân khấu Trần Cao Vân; nghệ sĩ Hồng Vân thành lập Công ty Vân - Tuấn cho ra đời sân khấu Kịch Hồng Vân (kết hợp Nhà văn hóa Phú Nhuận), sau đó là sân khấu SuperBowl; nghệ sĩ Phước Sang làm sân khấu Kịch Sài Gòn, 135 Hai Bà Trưng, Nam Quang, Quốc Thanh; nghệ sĩ Trung Dân kết hợp với Nhà hát Kịch TPHCM thực hiện một số vở diễn; Nghệ sĩ Ái Như, Thành Hội hợp sức xây dựng sân khấu Hoàng Thái Thanh;... Sau đó nữa, hàng loạt sân khấu mới được mở thêm ra. Những người hoạt động sân khấu phía Nam đầy hy vọng xây dựng một nền sân khấu mới.

Cũng thời gian này, mỗi đơn vị dàn dựng 4 đến 7 tiết mục/năm - kịch bản đa dạng, phản ảnh một số vấn đề xã hội; dàn dựng nghiêm túc, có tính nghệ thuật. Mỗi sân khấu tạo dựng một vài ngôi sao, xây dựng phong cách riêng và thị phần khán giả tự động được phân chia. Những thách thức của cơ chế thị trường buộc các sân khấu phải sắp xếp tổ chức ngày càng chuyên nghiệp hơn và hình thành một đội ngũ riêng cho đơn vị của mình.

Nhìn lại thời điểm đó, có thể nói, khởi đầu cho sự nở rộ các sân khấu ngoài công lập ở TPHCM, chính là khát vọng làm nghề, là nhu cầu sáng tạo đáp ứng một thị trường khán giả vừa rộng, vừa đa dạng và đầy tiềm năng trong thưởng thức nghệ thuật.

Đến khát vọng sáng tạo, khát vọng làm nghề...

Xét về yếu tố thị trường, sự cạnh tranh hoàn toàn lành mạnh và sôi nổi, đưa sân khấu thoát ra cảnh thụ động trong một thời gian dài trước đó. Các sân khấu kịch nói đã góp phần không nhỏ hướng dẫn thẩm mỹ trong thưởng thức nghệ thuật cho khán giả; giáo dục nhân sinh quan, thế giới quan; hình thành một diện mạo mới cho sân khấu kịch TPHCM. Một yếu tố của mô hình hoạt động SK XHH là cộng đồng trách nhiệm nên tiềm năng sáng tạo dồi dào của đội ngũ văn nghệ sĩ TP được kích thích, đồng thời cũng hình thành những nhà quản lý sân khấu năng động, bản lĩnh. Khán giả TPHCM được cung cấp một “thực đơn” đa dạng với đủ bi kịch, hài kịch, lịch sử, dã sử, tâm lý, viễn tưởng, truyền thống, ngụ ngôn, kinh dị,... phát triển mạnh cả về lượng lẫn chất. Từ đó cho thấy, TPHCM đã tiếp nhận chủ trương XHH SK rất nhanh chóng và chủ động, mà động cơ chính là khát vọng sáng tạo, khát vọng làm nghề của đội ngũ văn nghệ sĩ thành phố.

Mặt tích cực của mô hình XHH SK đòi hỏi các hoạt động văn hóa, nghệ thuật phải đáp ứng được nhu cầu của xã hội, phải cạnh tranh dành thị phần khán giả, buộc nghệ sĩ, đơn vị nghệ thuật phải liên tục sáng tạo, đổi mới. Nhiều nghệ sĩ sống được bằng nghề, với lao động nghệ thuật nghiêm túc. Sự cạnh tranh lành mạnh đã tạo cơ hội cho đội ngũ tác giả trẻ, đạo diễn, diễn viên, thiết kế sân khấu, âm thanh, ánh sáng… tốt nghiệp từ trường chuyên ngành sân khấu có việc làm ổn định, làm nghề đúng với sở học của mình.

Thành công bước đầu của công cuộc XHH SK ở TPHCM như chất men kích thích toàn xã hội, đưa sân khấu kịch nói phát triển lên một tầm cao mới. Với những con số như: Liên hoan SK XHH lần thứ nhất diễn ra từ ngày 8/10 đến ngày 3/11/2006 tại TPHCM. Các đơn vị sân khấu kịch nói ngoài công lập đã hưởng ứng rầm rộ khi cả nước có 16 đơn vị tham gia với 25 vở diễn, trong đó có 21 vở thuộc 11 đơn vị của TPHCM, phần đông là các đơn vị ngoài công lập.

Hội diễn sân khấu kịch chuyên nghiệp toàn quốc năm 2009, có 26 vở diễn của 18 đơn vị công lập và ngoài công lập. Kết quả có 2 trong 3 Huy chương Vàng Hội diễn thuộc về sân khấu kịch Hồng Vân. Đây chính là câu trả lời rõ ràng nhất về hiệu quả hoạt động của sân khấu ngoài công lập. Gần nhất là Liên hoan sân khấu kịch toàn quốc năm 2018, có 13/22 đơn vị xã hội hóa của TPHCM tham gia. Kết quả, TPHCM có 1 vở đoạt Huy chương Vàng trong tổng số 4 Huy chương Vàng; 4 vở đoạt Huy chương Bạc trong số 6 HCB; 1 giải tác giả xuất sắc nhất, 1 giải đạo diễn xuất sắc nhất và nhiều giải thưởng khác,...

Đơn vị SK XHH của Nghệ sĩ Ngọc Trinh với vở Tiếng giày đêm đã đoạt: 1 Huy chương Vàng vở diễn, giải tác giả xuất sắc nhất, giải đạo diễn xuất sắc nhất, 3 Huy chương Vàng diễn viên và 2 Huy chương Bạc diễn viên. Đơn vị SK XHH của Nghệ sĩ Ngọc Trinh với vở Tiếng giày đêm đã đoạt: 1 Huy chương Vàng vở diễn, giải tác giả xuất sắc nhất, giải đạo diễn xuất sắc nhất, 3 Huy chương Vàng diễn viên và 2 Huy chương Bạc diễn viên.

Những khó khăn cần tháo gỡ

Tuy nhiên, khao khát làm nghề và tiềm năng sáng tạo của nghệ sĩ TPHCM vẫn còn đó những khó khăn cần được tháo gỡ. Cụ thể, từ Liên hoan SK XHH lần thứ nhất năm 2006, nhiều vấn đề được đặt ra, như: Làm sao để phát huy được sự năng động và giỏi tiếp thị công chúng của các đơn vị XHH? Vai trò của Nhà nước đối với công cuộc XHH SK như thế nào? Làm sao hạn chế những trò diễn dung tục, vô bổ mà vẫn giữ được khán giả?... Thế nhưng, những ý kiến kiến nghị vẫn chưa được các cấp quản lý quan tâm thấu đáo để tháo gỡ.

Thực tế Sở Văn hóa và Thể thao TPHCM từng hỗ trợ cho SK Kịch Hồng Vân làm kịch truyên truyền, góp phần giáo dục kiến thức xã hội, nhưng các loại thủ tục còn nhiêu khê, chưa thực sự kích thích người làm sân khấu tổ chức biểu diễn phục vụ xã hội. Một lực cản khác: hầu hết các sân khấu Kịch ngoài công lập đều phải tự tìm mặt bằng, thuê mướn và chịu mức thuế như các đơn vị doanh nghiệp làm kinh tế… Chính những bất cập, dẫn tới thực trạng hôm nay - so với 15 năm trước - sự phát triển của các sân khấu ngoài công lập TPHCM từ chỗ là điểm sáng của cả nước thì nay đang đứng trước nguy cơ lụi tàn.

Mô hình XHH SK đã bộc lộ nhiều nhược điểm: mâu thuẫn nội tại trước yêu cầu vở diễn vừa có chất lượng nghệ thuật, đáp ứng được nhiệm vụ chính trị, vừa bán được vé; giữa lối sống thực dụng và đạo đức nghề nghiệp; giữa lượng và chất các vở diễn... Những khó khăn về địa điểm biểu diễn, cơ sở vật chất, mức thuế chưa phù hợp, đến sự biến động về diễn viên khiến cho một số sân khấu không cầm cự được, đành tan rã. Số lượng sân khấu ngoài công lập tại TPHCM cứ dần teo tóp...

Qua nhiều cuộc hội thảo, tọa đàm, qua nhiều ý kiến đề xuất như: Để đưa sân khấu kịch phát triển đúng hướng, hàng năm, thay vì đầu tư vào các Trại sáng tác thì Nhà nước đưa ra chủ trương, đề tài yêu cầu các sân khấu (cả công lập và ngoài công lập) lập đề án, kế hoạch thực hiện (đặt hàng tác giả viết, dàn dựng, phục vụ,...), trên cơ sở đó, Nhà nước phân loại, chọn lựa và đầu tư. Hoặc, xét yêu cầu của Hội chuyên ngành, của các cơ quan quản lý, Nhà nước đặt hàng cụ thể cho tác giả, cho các sân khấu có năng lực, có điều kiện triển khai thực hiện. Nhà nước tài trợ 100% cho tác phẩm và quảng bá đối với các dự án nghệ thuật có hiệu quả, những dự án mang tính tuyên truyền, giáo dục cao, tác động tích cực đến cộng đồng.

Bên cạnh đó, cần sớm có Đề án triển khai chiến lược phát triển ngành công nghiệp hóa nghệ thuật biểu diễn, trong đó, chú trọng lĩnh vực XHH SK, thông qua một số phương thức đầu tư, hỗ trợ cụ thể về cơ sở vật chất; khuyến khích mở các Trung tâm đào tạo, các Trường dân lập về nghệ thuật, đầu tư đào tạo nguồn nhân lực ở các chuyên ngành lý luận phê bình sân khấu, tác giả, đạo diễn, diễn viên, thiết kế sân khấu, âm thanh, ánh sáng,... Cần huy động các nguồn lực trong xã hội, thành lập Quỹ phát triển nghệ thuật sân khấu TP để đầu tư trở lại cho tác phẩm. Càng nhiều tác phẩm hay thì sẽ thu hút càng nhiều khán giả ủng hộ Quỹ, kích thích nghệ sĩ sáng tạo…

Dương Thị Liên Chi


Ý kiến bạn đọc

refresh
 

Tổng lượt bình luận

Thông báo