Tháng 4, tháng gợi nhớ ký ức đất nước thống nhất, cũng là dịp nhìn lại hành trình dựng xây đầy dấu ấn của TPHCM. Từ trục đường Nguyễn Văn Linh, chúng tôi rẽ vào Khu đô thị Phú Mỹ Hưng, vùng đầm lầy năm xưa giờ đã là một trong những không gian đô thị hiện đại, được Bộ Xây dựng công nhận là khu đô thị kiểu mẫu đầu tiên của cả nước. Dọc những tuyến đường nội khu, nhiều công trình mới đang dần thành hình, nối dài một chặng phát triển mới cho khu Nam thành phố. Một trung tâm nghệ thuật quy mô lớn, Phú Mỹ Hưng Art Center, đang được triển khai. Gần đó, dự án Bệnh viện Đa khoa và Ung bướu công nghệ cao quy mô 1.000 giường cũng đã khởi động.

Nhắc đến Phú Mỹ Hưng, không thể không nhắc đến Khu chế xuất (KCX) Tân Thuận. Trong một lần trò chuyện, ông Phan Chánh Dưỡng, nguyên Tổng Giám đốc IPC, người trực tiếp tham gia xây dựng đề án KCX Tân Thuận, cho biết, đây là KCX đầu tiên của Việt Nam. Không chỉ mở ra hướng giải quyết việc làm, thu hút ngoại tệ, KCX Tân Thuận còn góp phần mở đường cho tư duy hợp tác và thu hút đầu tư nước ngoài. Nếu KCX Tân Thuận (năm 1991) đi trước một bước để khai mở về tư duy và hạ tầng, thì Khu đô thị Phú Mỹ Hưng (năm 1993) là bước đi tiếp theo, nâng tầm cả một không gian phát triển. Những “viên gạch đầu tiên” ấy đã định hình diện mạo khu Nam Sài Gòn và mở ra một hướng phát triển mới cho đô thị thành phố.

Từ thành công của KCX Tân Thuận, mô hình KCX, khu công nghiệp (KCN) được nhân rộng. KCN Việt Nam - Singapore (VSIP 1) hình thành từ năm 1996 được xem là một trong những KCN kiểu mẫu đầu tiên, sau đó được nhân rộng ra nhiều địa phương (cả nước hiện có 478 KCN, KCX, khu kinh tế). Theo ông Trương Văn Phong, Phó Ban Quản lý các KCX và KCN TPHCM, thành phố hiện có 66 KCX và KCN, với tổng diện tích 27.000ha. Theo quy hoạch đến năm 2050, thành phố sẽ phát triển thêm 39 KCN với tổng diện tích 23.000ha, hướng đến mô hình công nghiệp công nghệ cao, thân thiện môi trường, nâng cao giá trị gia tăng và năng lực cạnh tranh.

Tinh thần tiên phong mở khu đô thị, KCX này còn thể hiện rất rõ trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng và kinh tế tư nhân. Theo PGS-TS Trần Hoàng Ngân, Chủ tịch Hội đồng Tư vấn đột phá phát triển Trường Đại học Sài Gòn, tại TPHCM, kinh tế tư nhân, hộ sản xuất, công ty TNHH, công ty cổ phần, tổ chức tín dụng, ngân hàng thương mại… hình thành sớm và phát triển nhanh. Ba ngân hàng thương mại đầu tiên của cả nước được thí điểm thành lập ở TPHCM gồm Saigonbank, Eximbank, HDBank vẫn phát triển đến nay. Thành phố cũng là nơi có doanh nghiệp nhà nước cổ phần hóa đầu tiên, doanh nghiệp niêm yết đầu tiên trên sàn chứng khoán và là nơi hình thành sàn giao dịch chứng khoán đầu tiên của Việt Nam.

Cán bộ phường Sài Gòn (TPHCM) phục vụ người dân làm thủ tục hành chính. Ảnh: HOÀNG HÙNG

Đặc biệt, hành trình đi trước của TPHCM không chỉ gắn với tăng trưởng kinh tế. Sau mỗi quyết sách luôn là nỗi trăn trở về đời sống người dân, là câu hỏi làm sao để mỗi bước phát triển đều gắn với “cái ăn, cái mặc”, với chỗ ở, việc làm và cơ hội vươn lên của từng người dân. TPHCM là địa phương đầu tiên trong cả nước khởi xướng Chương trình Xóa đói giảm nghèo vào năm 1992. Từ những bước đi ban đầu, chương trình dần phát triển thành một hệ thống chính sách an sinh bền vững, huy động nhiều nguồn lực xã hội cùng tham gia.

Đến năm 2025, thành phố không còn hộ nghèo theo chuẩn nghèo đa chiều của thành phố. TPHCM cũng là nơi khởi phát sáng kiến xây dựng nhà tình nghĩa đầu tiên trong cả nước, vào năm 1982. Từ nghĩa cử ban đầu của cán bộ, công nhân viên Công ty Sửa chữa nhà thuộc Sở Nhà đất TPHCM lúc đó, phong trào nhanh chóng lan rộng, rồi từ đó mở ra nhiều “phiên bản” khác như nhà tình thương, nhà tình bạn, nhà đồng đội, nhà đại đoàn kết… Đó cũng là cách thành phố tri ân những người đã cống hiến, lan tỏa nghĩa tình giữa nhịp sống đô thị.

Lịch sử cho thấy, bản sắc TPHCM không tự nhiên có, mà được tạo nên từ những lần dám thử, dám đi trước dẫu có không ít hoài nghi. Chính những lựa chọn ấy đã hình thành nên “gien tiên phong” của thành phố - đi trước để mở đường, đi trước để chăm lo, đi trước để mỗi bước tiến của đô thị đều gắn với việc nâng chất lượng sống của người dân.

Đường Tôn Đức Thắng, phường Sài Gòn, TPHCM. Ảnh: HOÀNG HÙNG

TPHCM không chỉ là đô thị lớn nhất cả nước mà còn là nơi gánh vác nhiều phần việc lớn. Vai trò ấy được đo đếm bằng những con số rất cụ thể, năm 2025, TPHCM đóng góp 23,5% GDP cả nước và khoảng 1/3 tổng thu ngân sách quốc gia. Bước sang quý 1-2026, Giám đốc Sở Tài chính TPHCM Hoàng Vũ Thảnh chia sẻ, GRDP của thành phố tăng 8,27% - mức cao nhất trong 5 năm gần đây; tổng vốn đầu tư toàn xã hội đạt 141.781 tỷ đồng (tăng 10,7%); thu hút FDI gần 2,9 tỷ USD (tăng 219%). Những chỉ số đó cho thấy kinh tế TPHCM đang lấy lại đà tăng tốc bằng nội lực kinh tế, sức chống chịu của thị trường và niềm tin của người dân, doanh nghiệp vào một chính quyền kiến tạo phát triển.

Đằng sau những chỉ số tăng trưởng là vai trò kết nối, dẫn dắt và lan tỏa ngày càng rõ nét. Trong quý 1, hàng hóa thông qua cảng biển thành phố đạt 88,37 triệu tấn (tăng 7%); hàng hóa vận chuyển đường thủy nội địa đạt 37,47 triệu tấn (tăng 12%). Đó là nhịp chảy liên tục của hàng hóa từ ĐBSCL, Đông Nam bộ, Tây Nguyên đổ về, rồi từ TPHCM đi tiếp vào chuỗi chế biến, phân phối, xuất khẩu. Thành phố chính là nơi hàng hóa đi qua, là nơi hàng hóa được tổ chức lại, nâng giá trị, gắn với logistics, thương mại, tài chính và thị trường lớn hơn.

Do đó, thành phố càng phát triển sẽ càng mở rộng dư địa cho nhiều địa phương khác cùng phát triển; càng bứt lên thì càng kéo theo cả vùng, cả nước cùng chuyển động. Đầu tàu, xét đến cùng, không phải là đặc quyền của một đô thị lớn, mà là trách nhiệm phải đi trước trong đổi mới, trong liên kết, trong chia sẻ mô hình phát triển và tạo ra xung lực mới cho nền kinh tế quốc gia.

Cùng cả nước, TPHCM đang đặt mục tiêu tăng trưởng GRDP hai con số trong giai đoạn 2026-2030 và những năm tiếp theo. Theo TS Trần Du Lịch, Ủy viên Hội đồng Tư vấn chính sách tài chính tiền tệ quốc gia, với TPHCM, mục tiêu này mang ý nghĩa khẳng định vai trò đầu tàu kinh tế của cả nước và chứng minh hiệu quả của các chính sách đặc thù đang được thí điểm. Để đạt được điều đó, thành phố nên chuyển đổi mô hình từ tăng trưởng dựa vào vốn sang tăng trưởng dựa vào tri thức, nâng cao đóng góp của năng suất và đổi mới sáng tạo, từng bước trở thành trung tâm công nghệ, tài chính, khởi nghiệp của khu vực Đông Nam Á.

TPHCM càng phát triển sẽ càng mở rộng dư địa cho nhiều địa phương khác cùng phát triển. Ảnh: HOÀNG HÙNG

Tại Hội nghị lần thứ 5 Ban Chấp hành Đảng bộ TPHCM lần thứ I, nhiệm kỳ 2025-2030, Bí thư Thành ủy TPHCM Trần Lưu Quang thông báo tin vui: Bộ Chính trị đã cho phép TPHCM rà soát lại Nghị quyết 31 của Bộ Chính trị về phương hướng, nhiệm vụ phát triển TPHCM đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Qua rà soát, thành phố sẽ tham mưu, đề xuất xây dựng nghị quyết mới của Bộ Chính trị về cơ chế đặc thù cho TPHCM tương xứng với tầm vóc mới của thành phố hiện nay, đó là đề xuất xây dựng Luật Đô thị đặc biệt. Đây sẽ là điều kiện và cơ hội lớn cho thành phố. Cộng với quy hoạch tổng thể TPHCM đang được xây dựng, thành phố sẽ có một “bộ định hướng” cùng công cụ về cơ chế, chính sách để phát triển mạnh mẽ hơn trong giai đoạn tới.