LTS: Nghị quyết số 09-NQ/TW ngày 19/5/2026 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển TPHCM trong kỷ nguyên mới đã đặt ra nhiệm vụ xây dựng và sớm hình thành các khu dân cư xã hội chủ nghĩa (XHCN), đồng thời thí điểm xây dựng xã, phường XHCN. Mới đây, tại Hội nghị quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV, Phó Chủ tịch UBND TPHCM Nguyễn Mạnh Cường cho biết, giai đoạn 2026-2030, TPHCM xây dựng ít nhất 5 xã, phường XHCN. Đây là vấn đề đột phá hiện thực hóa lý luận, đòi hỏi đổi mới toàn diện phương thức quản trị ở cấp gần dân nhất. Loạt bài của Báo SGGP tiếp cận chủ trương từ nền tảng lý luận đến thực tiễn sinh động tại cơ sở. Thông điệp xuyên suốt được khẳng định: mô hình chỉ có ý nghĩa khi đời sống nhân dân tốt đẹp hơn, chính quyền phục vụ hiệu quả hơn và quyền làm chủ của dân được phát huy thực chất.
Vì sao phải bắt đầu từ xã, phường?
Cùng với cả nước, TPHCM đang vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, với đặc thù của một siêu đô thị có không gian phát triển ngày càng mở rộng, quy mô dân số lớn và thành phần dân cư rất đa dạng. Những yếu tố đó đặt ra áp lực lớn đối với hạ tầng đô thị, đồng thời đặt ra yêu cầu ngày càng cao về chất lượng phục vụ người dân.
Trong bối cảnh ấy, xã, phường giữ vị trí trực tiếp nhất trong việc hiện thực hóa chủ trương. Ngoài chức năng thực thi các quyết định hành chính, xã, phường còn là nơi kiểm nghiệm sinh động hiệu quả của mô hình phát triển. Từ góc nhìn quản trị quốc gia, xã, phường là nơi tiếp xúc trực tiếp nhất giữa Nhà nước với nhân dân; nơi diễn ra phần lớn các quan hệ tương tác giữa người dân và hệ thống chính trị; nơi vận hành các dịch vụ công thiết yếu; không gian hình thành văn hóa cộng đồng, củng cố niềm tin xã hội và ý thức công dân. Chính vì vậy, xã, phường vừa là nơi phát huy quyền làm chủ trực tiếp của nhân dân theo phương châm “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng”, vừa là thước đo chân thực nhất về hiệu quả lãnh đạo của Đảng, năng lực quản trị của chính quyền và sức gắn kết của cộng đồng dân cư.
Các văn kiện Đại hội Đảng đã xác định mô hình chủ nghĩa xã hội Việt Nam hướng tới mục tiêu do con người và vì con người, lấy chất lượng cuộc sống và hạnh phúc của nhân dân làm trung tâm. Do đó, xã, phường - cấp chính quyền gần dân nhất - phải trở thành không gian quan trọng để chuyển hóa những giá trị và đặc trưng của chủ nghĩa xã hội Việt Nam, từ tầm nhìn vĩ mô thành kết quả cụ thể trong đời sống.
Như vậy, điểm nhấn cốt lõi để hiểu đúng về xã, phường XHCN là phải thấy rõ đây không phải mô hình áp đặt đời sống dân cư, mà là yêu cầu xây dựng một cơ sở vững mạnh, một chính quyền phục vụ và một cộng đồng văn minh, nghĩa tình, phát triển hài hòa, lấy người dân làm trung tâm. Nội hàm cốt lõi của mô hình này là đặt người dân ở vị trí trung tâm. Chính quyền xã, phường phải trở thành thiết chế phục vụ nhân dân, bảo đảm quyền tham gia, quyền giám sát và quyền thụ hưởng của người dân trong những vấn đề liên quan trực tiếp đến cộng đồng. Mọi hoạt động của bộ máy công quyền đều phải hướng tới đáp ứng nhu cầu chính đáng của nhân dân, nâng cao chất lượng cuộc sống và củng cố niềm tin xã hội.
Giá trị của mô hình xã, phường XHCN phải được thể hiện qua những chuyển biến cụ thể trong đời sống, từ chất lượng quản trị, chất lượng môi trường sống đến cơ hội phát triển, sự gắn kết cộng đồng và mức độ hài lòng của người dân. Trong đó, sự lãnh đạo của tổ chức Đảng ở cơ sở giữ vai trò định hướng để hệ thống chính trị vận hành thống nhất, phát huy quyền làm chủ của nhân dân và bảo đảm mục tiêu phát triển vì con người, vì cộng đồng.
Thực tiễn này cũng thống nhất với định hướng đang được triển khai tại Hà Nội và một số địa phương khác. Ngày 8/7/2026, Thành ủy TP Hà Nội đã lựa chọn 2 xã Thư Lâm và Phúc Thịnh để thí điểm mô hình xã, phường XHCN. Điều đó cho thấy xây dựng xã, phường XHCN là một tầm nhìn chiến lược chung của Đảng đối với các đô thị lớn, trong đó có Hà Nội và TPHCM.
Theo Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011), xã hội XHCN mà nhân dân ta xây dựng là một xã hội: Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh; do nhân dân làm chủ; có nền kinh tế phát triển cao dựa trên lực lượng sản xuất hiện đại và quan hệ sản xuất tiến bộ phù hợp; có nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; con người có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc, có điều kiện phát triển toàn diện; các dân tộc trong cộng đồng Việt Nam bình đẳng, đoàn kết, tôn trọng và giúp nhau cùng phát triển; có Nhà nước pháp quyền XHCN của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân do Đảng Cộng sản lãnh đạo; có quan hệ hữu nghị và hợp tác với các nước trên thế giới. Những đặc trưng này được xem là cơ sở lý luận để các địa phương cụ thể hóa chủ nghĩa xã hội vào đời sống ở cấp cơ sở.
Hiểu đúng để tránh diễn giải sai lệch
Thời gian qua, trên mạng xã hội xuất hiện một số cách diễn giải sai lệch về chủ trương xây dựng xã, phường XHCN. Những cách hiểu chưa đúng đó cần được nhận diện, phản bác trên cơ sở lý luận khoa học và thực tiễn.
Trước hết, có ý kiến cố tình gắn việc xây dựng xã, phường XHCN với cơ chế bao cấp, mô hình quản lý cũ hoặc hành chính hóa đời sống dân cư. Đây là sự hiểu lầm, thậm chí là xuyên tạc về bản chất của chủ trương. Nếu mô hình cũ (trước Đổi mới) đặt trọng tâm vào quản lý tập trung, đồng nhất hóa, bình quân hóa và tuyệt đối hóa vai trò điều khiển của bộ máy hành chính thì mô hình xã, phường XHCN hiện nay được xây dựng trên những nền tảng khác hẳn: kinh tế thị trường định hướng XHCN; phát triển lực lượng sản xuất hiện đại; đổi mới sáng tạo; chuyển đổi số; quản trị hiện đại và phát huy vai trò chủ động của cộng đồng dân cư. Nó phản ánh xu hướng chuyển từ “quản lý hành chính” sang “quản trị phục vụ”.
Một cách hiểu khác cho rằng xã, phường XHCN chỉ là khẩu hiệu hoặc một phong trào mang tính hình thức. Thực chất, xã, phường XHCN không nên được hiểu đơn giản là một “danh xưng chính trị” hay một “mô hình hành chính mới”. Đây là mô hình “quản trị cơ sở”, trong đó các giá trị cốt lõi của chủ nghĩa xã hội được thể chế hóa, tổ chức thực hiện và kiểm chứng bằng thực tiễn.
Tại buổi tiếp xúc cử tri Hà Nội vào ngày 4/5/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm gợi ý nghiên cứu thí điểm xây dựng mô hình xã, phường XHCN. Theo đồng chí Tô Lâm, cần làm rõ mô hình XHCN thế nào, cuộc sống của người dân được chăm lo thế nào, các cháu được đi học thế nào, người dân được chăm sóc sức khỏe thế nào, môi trường cuộc sống gần gũi như thế nào, an toàn, văn minh thế nào.
Giá trị của cách tiếp cận này là từng bước đưa mục tiêu xây dựng chủ nghĩa xã hội từ tầm khái quát vào đời sống hàng ngày của nhân dân. Người dân cảm nhận rõ giá trị ấy qua chất lượng trường học của con em mình, chất lượng khám chữa bệnh, sự minh bạch của chính quyền, môi trường sống, sự an toàn, cơ hội việc làm, khả năng được lắng nghe và được tôn trọng với tư cách là chủ thể của sự phát triển. Khi hiệu quả quản trị được phản ánh bằng chất lượng cuộc sống, niềm tin xã hội và sự hài lòng của nhân dân, thì chủ trương ấy không thể xem chỉ là khẩu hiệu.
Đồng chí Cao Thanh Bình, Trưởng Ban Văn hóa - Xã hội, HĐND TPHCM:
Chất lượng sống của người dân là thước đo
Cần nhận thức rõ mô hình xã, phường XHCN trong giai đoạn hiện nay không phải là mô hình phát triển dựa trên tư duy bình quân, mà đây phải là mô hình có nền tảng kinh tế phát triển hơn, năng suất cao hơn và chất lượng quản trị tốt hơn. Xã, phường XHCN trước hết phải là xã, phường phát triển, song sự phát triển không thể chỉ được đo bằng thu nhập, quy mô xây dựng hay tốc độ đô thị hóa, mà cần được đánh giá bằng chất lượng sống, chất lượng quản trị, mức độ hài lòng của người dân, sự an toàn, niềm tin xã hội, khả năng tiếp cận giáo dục, y tế, dịch vụ công và cơ hội để mỗi người phát triển bằng năng lực, phẩm giá của chính mình. Đó cũng là mô hình phát triển hiện đại và nhân văn; số hóa nhưng không phi nhân tính; phát triển nhanh nhưng bền vững; cạnh tranh nhưng vẫn bảo đảm công bằng và giữ gìn sự gắn kết cộng đồng. Ý nghĩa sâu xa của việc xây dựng xã, phường XHCN là đưa các giá trị của chủ nghĩa xã hội hiện diện trong đời sống hàng ngày của người dân.
Vì vậy, cần nhận thức rõ bản chất của xã, phường XHCN là xây dựng một cơ sở vững mạnh, một chính quyền phục vụ và một cộng đồng văn minh, nghĩa tình, phát triển hài hòa, lấy người dân làm trung tâm. Chính quyền xã, phường phải bảo đảm quyền tham gia, quyền giám sát và quyền thụ hưởng của người dân; mọi hoạt động của bộ máy công quyền đều hướng tới mục tiêu nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân, củng cố niềm tin xã hội và xây dựng cộng đồng phát triển bền vững.
Thạc sĩ Nguyễn Thu Phong, Phó Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam:
Lấy con người làm trung tâm của quy hoạch và phát triển
Mô hình xã, phường XHCN trong kỷ nguyên mới cần được xây dựng theo hướng hình thành hệ sinh thái đô thị, nông thôn “đáng sống - thông minh - chia sẻ”, lấy con người làm trung tâm của quy hoạch và phát triển. Theo đó, quy hoạch cần ưu tiên không gian công cộng, bảo đảm người dân được tiếp cận bình đẳng với giáo dục, y tế và các dịch vụ thiết yếu; đồng thời phát triển hạ tầng theo hướng xanh, thích ứng với biến đổi khí hậu, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và ứng dụng công nghệ số trong quản lý đô thị, nông thôn. Ngoài ra, kiến trúc và cảnh quan phải vừa giữ gìn bản sắc của từng địa phương, vừa đáp ứng yêu cầu của một mô hình phát triển hiện đại. Các công trình công cộng và không gian sinh hoạt cộng đồng cần được thiết kế theo hướng thân thiện, an toàn, bảo đảm mọi người dân (kể cả người cao tuổi, trẻ em, người khuyết tật) đều có thể tiếp cận và sử dụng thuận lợi.
Thu Hường ghi
Chính những chuyển biến cụ thể ở từng khu phố, từng ấp là câu trả lời thuyết phục nhất trước những cách hiểu cho rằng việc xây dựng xã, phường XHCN chỉ là khẩu hiệu hay phong trào mang tính hình thức.